መግቢያ፡

የመደበኛ ት/ት በኢትዮጵያ ለማስፋፋት አንድ አብይ ክስተት የሞቆጠረው ድርጊት በዳግማዊ ምኒሊክ ዘመን የተከናወኑ በንጉስ ነገስቱ ስም የሚታወቀው ት/ቤት በ1900 ዓ.ም መከፈቱ ነው፡፡

የዘመናዊ ት/ት ፍላጎት እያደገ መምጣት የጀመረው የ19ኛው መቶ ኣመት መሆኑን ከዳግማዊ ድል በኋላ ኢትዮጵያ ከአውሮፓና ከአውሮፓውያን ጋር ያላት ግንኙነት እየተጠናከረ ሲሄድ ዘመናዊ ት/ት ለማስፋፋት አመቺ ሁኔታዎች መፈጠራቸውን የተለያዩ የታሪክ ድርሳናት ያመለክታሉ፡፡ይሁን እንጂ ነባሩ የኢትዮጵያ ት/ት ሥርዓት የሚጀምረው ግን በዘመነ አክሱም ከአራተኛው መቶ ዘመን ጀምሮ መሆኑም ይገልጻል፡፡

የኢትዮጵያ ት/ት በተማከለ ወይም ባልተማከለ መልኩ በተለያዩ አካላትና ተቋማት አስተዳደር ስር እስከ 20ኛው መቶ ኣመት መባቻ ድረስ መከናወኑም ይጠቀሳል፡፡በወቅቱ ሀገራችን ኢትዮጵያ ከውጪ ሀገራት ጋር የፈጠራቸው ግንኙነት የበለጠ በማጠናከሩና ዘመናዊነትንም በሆስፒታል፣በባቡር፣በባንክና መኪና ወዘተ በኢትዮጵያ መከሰትን ተከትሎ የዘመናዊ ት/ቤቶች መስፋፋትም ተምሳሌት ቢሆንም ጉልህ ሚና ተጫውቷል፡፡

ከሀገራችን ማእከል የተጀመረው ዘመናዊ ት/ት እንዲህ እንዲህ እያለ ወደ ተለያዩ የሀገሪቱ ክፍሎች መስፋፋቱ የሚታወስ ሲሆን በወረዳችን የዘመናዊ ት/ት የበለጠ መስፋፋት ፈር ቀዳጅ ት/በት አዋስር ት/ቤት ሲሆን ት/ቤቱ 1953 ዓ.ም ማስተማር የጀመረ ሲሆን በወቅቱም ለመማር ፍላጎት እያለው ግን ደግሞ ት/ቤት ካለመኖር ብቻ የመማር እድል ያላገኙ ብዙ የማ/ሰብ ክፍል ይህን እድል በመጠቀም በት/ቤቱ ገብቶ መማር እንደጀመረ ታሪኮች ያወሳሉ፡፡ት/ቤቱም ስራ ሲጀምር በጠቅላላው 17 ተማሪ ሆኖ በየዓመቱ የሚማሩ ተማሪዎች ቁጥር እያደገ መጥቷል፡፡ እንዲህ እንዲህ እየተባለ አዋስር ት/ቤት ተከትሎ ጉንችሬ ቁ1 እና ጡማነ ት/ቤቶች ተከፍተው ማስተማር ጀመሩ፡፡ በነዚህ የ1ኛ ደረጃ ት/ቤቶች ተምረው ያጠናቀቁ ተማሪዎች የ2ኛ ደረጃ ትምህርታቸው ለማስቀጠል በወረዳው የ2ኛ ደረጃ ት/ቤት ካለመኖሩ የተነሳ አቋርጠው ወደ ተለያዩ የሀገሪቱ ከተሞች  ለንግድ ስራ ሲሄዱ እንደነበር ሲጠቀስ ነገር ግን ጥቂት ቤተሰቦቻቸው በኢኮኖሚ የተሻሉ ተማሪዎች ለብዙ ዘመናት እምድብር 2ኛ ደረጃ ት/ቤት ሄደው የሚማሩበት አግባብ ነበር በጊዜ ቆይታ የት/ት ተደራሽነት ለማስፋፋት በተሰራው ስራ በወረዳችን የመጀመሪያ የሆነው የጉንችሬ 2ኛ ደረጃ ት/ቤት 1980ዓ.ም ተከፍቶ ማስተማር ጀመረ፡፡ እንዲህ እንዲህ ብሎ  የጀመረው የወረዳችን የት/ት አጀማመር ታሪክ አሁን ላይ በ45 1ኛ ደረጃ ት/ቤቶችና በ7 የ2ኛ ደረጃ ት/ቤቶች እድሜው ለት/ት የደረሰ ህጻን በሙሉ ወደ ት/ቤት ገብቶ በየአቅራቢያው ተገቢውን ት/ት ማግኘት የሚችሉበት ዘመን ላይ ደርሷል፡፡ የሀገራችንም የወረዳችንም የት/ት ታሪክ ሲወሳ ዘርፈ ብዙ የፍትሀዊነት ችግር የነበረበተ ሲሆን ከዚህም ጋር በከተማና በገጠር ደረጃ የሚጠቀስ ት/ቤቶች በአቅራቢያ አለመኖር ማለትም በከተማዎች ት/ቤት በቅርበት የሚገኝ ሲሆን በገጠር ደረጃ ት/ቤት ለማግኘት እጅግ ብዙ ኪ/ሜትር አቋርጠው የመጓዝ ሌላኛው የፍሀዊነት ችግር የወንድና የሴት የት/ት እድል ለማግኘት ልዩነቶች ሲሆን መማር ለወንድ ብቻ የተፈቀደ በሚመስል መልኩ ሴት ልጅ ለመማር እድል አለማግኘት የኢኮኖሚ ብሎም የማንነት ጉዳዮች መነሻ በማድረግ እኩል የመማር እድል አለማግኘት በታሪክ የሚጠቀሱ የት/ት ፍትሀዊነት ችግሮች ሆነው ቆተው ነገር ግን በተለያ ስርዓቶች በተወሰዱ እርምጃዎች አብዛኞቹ የት/ት ፍትሀዊነት  ችግሮች አገር ላይ መቅረፍ ተችሏል፡፡

በ2016ዓ.ም ከ1-12ኛ ክፍል ለመማር የተመዘገቡ ተማሪዎች ወ 11433 ሴ10081 ድ 21514